Nederland heeft een rijk instrumentarium aan regelingen: innovatie- en investeringssubsidies (zoals DEI+ en VEKI), exploitatiesubsidies (SDE++), en fiscale regelingen (EIA, MIA/Vamil). Die mix heeft ons ver gebracht. De opwek met wind en zon is groot geworden. En de industrie heeft veel laaghangende energiebesparing al binnengehaald. Maar precies waar de transitie nu stokt—biobased ketens, circulaire grondstoffen, CCUS, first-of-a-kind fabrieken—schieten bestaande regelingen tekort en financieren we CO₂-reductie die in de praktijk nog maar moet worden gehaald.

Hoe dat zit? Investeringssubsidies verlagen de drempel om te starten, maar keren uit vóórdat er één ton CO₂-reductie is geleverd. Als een project vertraagt, wijzigt of faalt, is de subsidie al besteed. Bovendien rekenen aanvragers bij investeringssteun vaak met ketenreductie over de hele levensduur; in de praktijk leidt dat gemakkelijk tot dubbeltelling. Exploitatiesubsidies zoals SDE++ zijn zuiverder—betaling bij realisatie—maar bieden geen oplossing voor de financieringskloof: tussen investeringsbesluit en eerste uitbetaling kan jaren zitten. Precies daar vallen kapitaalintensieve, innovatieve projecten om.

Kanttekening bij de SDE++ is de rangschikking. Projecten met de laagste subsidie per vermeden ton CO₂ gaan voor. Dat klinkt verantwoord, maar betekent in de praktijk dat doorbraakinnovaties—biobased vervanging, ketenoplossingen, CCUS—zelden komen bovendrijven. En laat dat nu net de grote verandering zijn die we nodig hebben.

In dossiers zie je het terug: een chemische plasticrecyclingfabriek die failliet ging vóór de eerste ton productie; een zonnepanelenfabriek die de beoogde output niet haalde; mechanische recycling die kapotliep op grillige marktprijzen; biobased isolatiemateriaal dat technisch slaagde maar financieel onhaalbaar werd. Het probleem is niet gebrek aan ambitie, maar een mismatch tussen kasstroom en instrument. En bijna vergeten: mislukte projecten dragen nul bij aan onze CO₂-doelen, terwijl publieke middelen al zijn ingezet.

Op de vrijwillige CO₂-markt werkt het precies andersom: elke geverifieerde ton CO₂-reductie levert één certificaat op. Geen reductie, geen certificaat, geen betaling. Met strikte methodedocumenten, onafhankelijke verificatie (MRV) en een transparante registratie voorkom je dubbeltelling en greenwashing. Het mooie: je kunt beginnen zodra reductie meetbaar is, zonder de cadans van schaarse openstellingen en technologie-lijsten.

Blijft het bezwaar: prijsvolatiliteit. Financiers houden van zekerheid. Die bied je met een minimumprijs via een open tender: de overheid garandeert tien tot vijftien jaar een bodemprijs voor certificaten. Ligt de marktprijs hoger, dan verkoopt het project de CO₂-reductie op de markt en vloeit een deel van de meevaller terug (terugvordering). Ligt de prijs lager, dan vult de overheid aan tot de bodem. Zo blijft de prikkel om te presteren maximaal, en betaal je als overheid alleen voor daadwerkelijke tonnen.

Kijk naar de vezelteelt-regeling. De kern: koolstof die langdurig wordt vastgelegd in biobased bouwmaterialen wordt gecertificeerd; de tender borgde een minimumprijs; onafhankelijke verificatie en een heldere methodiek zorgden voor vertrouwen. Na evaluatie kwam er een tweede tranche. De les: met een eenvoudig, transparant ontwerp kun je ketenverdienmodellen op gang brengen zónder te betalen voor beloften.

Precies zo’n mechaniek kun je breder inzetten: voor biobased bouwmaterialen, circulaire plastics, geavanceerde recycling, CCUS/CCU. En altijd met dezelfde spelregels: strikt MRV, één centrale registratie, open tender, geen dubbeltelling.

“Mag dit van Europa?” Ja, mits het goed is ontworpen. De EU-staatssteunregels verbieden selectieve voordelen en eisen marktconformiteit. Dat borg je met een open, transparante tender en objectieve criteria (€/t, additionaliteit, MRV, schaalbaarheid). Onder de AGVV (o.a. artikel 36 en 47) is veel mogelijk, zolang steunintensiteit, incentive-effect en publicatieplicht netjes zijn geborgd. De vezelteelt-regeling is precies daarom een relevant precedent.

Wacht niet op perfect beleid. Ontwerp je project MRV-ready: maak grenzen, meetpunten en toerekening vooraf helder. Stapelen mag waar toegestaan—maar voorkóm dubbeltelling. Richt je op afnemers met expliciete reductiedoelen (Scope 1–3). Dit wordt makkelijker als de overheid een minimumprijs-tender neerzet; die maakt je businesscase bankable en laat markt-upside intact.

Dit is geen pleidooi tegen subsidies. SDE++ moet blijven doen waar het sterk in is: bewezen, goedkope tonnen opschalen. DEI+ en VEKI verlagen drempels waar demonstratie of versnelling nodig is. EIA/MIA/Vamil houden investeren aantrekkelijk.

Maar voeg er een derde spoor aan toe voor de ‘moeilijke’ tonnen en de structurele verandering: een CO₂-certificaten-tender met minimumprijs voor biobased ketens, circulair en CCUS/CCU. Betaal alleen bij bewezen CO₂-reductie. Laat hogere marktprijzen terugvloeien. En publiceer elk kwartaal de resultaten: hoeveel tonnen, tegen welke prijs, met welke uitval. Zo krijgt de politiek zicht op wat werkt, en kan de markt leren en opschalen.

Elke euro wordt schaarser. Dan wil je dat mislukte projecten je niets meer kosten. Dat is precies wat betalen voor prestaties doet. Je schuift het risico waar het hoort—bij het feit of de reductie er werkelijk is. Tegelijk geef je innovatieve, ketenbrede projecten de zekerheid die ze nodig hebben om de valley of death te passeren.

Het is geen omwenteling, het is een draai. Laat SDE++ de massatonnen leveren. Laat certificaten de moeilijke tonnen trekken. En zorg dat elke publieke euro meer doet doordat je hem koppelt aan bewijs.

We staan niet aan het begin van de transitie, maar in het stadium waar efficiëntie het verschil maakt. De keuze is helder: blijven subsidiëren op belofte—of investeren in bewezen tonnen. Met een open tender, een minimumprijs en een strak MRV-kader kunnen we die keuze deze kabinetsperiode al maken.

Nederland hoeft niet meer te beloven. Nederland kan leveren.